ฉบับเดือน เมษายน ๒๕๔๕

 
 
 
 
 
 
 
 
 

เรียบเรียงโดย
รองศาสตราจารย์ อุมา สุคนธมาน

    

แนวพระราชดำริและน้ำพระทัยต่ออนาคตของชาติ

      เด็กและเยาวชน เป็นทรัพยากรที่สำคัญที่สุดและเป็นกำลังสำคัญของชาติในอนาคต การพัฒนาประเทศจำเป็นที่จะต้องให้ความสำคัญกับประชากรเด็ก โดยเฉพาะการพัฒนาทางด้านร่างกาย อารมณ์ สังคม จิตใจ และสติปัญญา เพื่อความพร้อมของการเติบโตเป็นประชากรที่มีคุณภาพต่อไป
สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงมีสายพระเนตรที่ยาวไกล ด้วยทรงเล็งเห็นถึงความสำคัญของผลภาวะโภชนาการที่ดีต่อพัฒนาการของเด็ก เมื่อครั้งเสด็จฯ แปรพระราชฐาน ณ พระตำหนักทักษิณราชนิเวศน์ จังหวัดนราธิวาส ในวันที่ 17 กันยายน 2527 ได้เสด็จฯ เยี่ยมราษฎรในชนบทห่างไกลทุรกันดาร พบว่า มีเด็กเล็กในชนบทเป็นจำนวนมากที่ด้อยโอกาสในการเลี้ยงดูอย่างถูกต้องและมีภาวะโภชนาการที่ดี จึงมีพระราชปรารภว่า “สุขภาพอนามัยของประชาชนในหมู่บ้านควรจะได้รับกาปรับปรุงให้ดีขึ้นกว่าที่เป็นอยู่ในปัจจุบัน โดยเฉพาะในเด็กก่อนวัยเรียน ซึ่งเป็นวัยเริ่มต้นของชีวิต การขาดสารอาหารในวัยดังกล่าว จะมีผลกระทบต่อสติปัญญาของเด็กโดยตรง”    และเมื่อวันที่ 17-18 ตุลาคม 2527 พระราชทานพระราชดำรัส ให้จัดตั้งศูนย์พัฒนาเด็กเล็กสำหรับเด็กก่อนวัยเรียน บ้านเขาตันหยง ตำบลกะลุวอเหนือ อำเภอเมือง จังหวัดนราธิวาส ขึ้นเป็นแห่งแรก พร้อมทั้งได้พระราชทานพระราชทรัพย์ จำนวน 330,000 บาท ตั้งเป็นกองทุน และได้รับความร่วมมือจากภาครัฐและภาคเอกชน เปิดรับเด็กที่มีอายุระหว่าง 2.5-5 ปี เข้ามารับการเลี้ยงดู เพื่อให้มีพัฒนาการที่ถูกต้องเหมาะสมตามวัย ต่อมา พระราชทานพระราชดำริให้เปิดดำเนินการศูนย์พัฒนาเด็กเล็กอีกหลายแห่งที่อำเภอเมือง อำเภอตากใบ อำเภอสุคิริน อำเภอรือเสาะ และอำเภอศรีสาคร จังหวัดนราธิวาส จำนวน 16 ศูนย์ และที่อำเภอยะรัง จังหวัดปัตตานี อีก 1 ศูนย์ รวมทั้งหมด 17 ศูนย์

     สำหรับที่จังหวัดนราธิวาสนั้น พระราชทานพระราชดำริให้จัดตั้ง โครงการศูนย์พัฒนาเด็กเล็กอันเนื่องมาจากพระราชดำริ โดยมีกรมการพัฒนาชุมชนเป็นหน่วยงานหลักในการดำเนินงาน และศูนย์ศึกษาการพัฒนาพิกุลทองฯ เป็นหน่วยงานหนึ่งที่ร่วมรับผิดชอบในการดำเนินงานโครงการฯ


สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงเล็งเห็นว่า การพัฒนาเด็กเล็กนั้นควรเริ่มตั้งแต่อยู่ในครรภ์มารดา ซึ่งต้องรวมถึงการพัฒนาแม่ของทารกด้วย ได้พระราชทานพระราชดำริให้ศูนย์ศึกษาการพัฒนาพิกุลทองฯ ร่วมกับสาธารณสุขจังหวัดนราธิวาส จัดทำ โครงการปรับปรุงภาวะโภชนาการเด็ก 0-60 เดือน เพื่อยกระดับคุณภาพชีวิตเด็กอายุ 0-60 เดือน ให้มีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นตามเกณฑ์ จปฐ. มีอาหารบริโภคเพียงพอต่อความต้องการของร่างกาย เสริมสร้างระเบียบวินัยและนิสัยการบริโภคที่ถูกต้องของผู้ปกครองก่อนที่จะมีการถ่ายทอดสู่เด็ก มีการจัดทำแปลงสาธิตการปลูกพืช เลี้ยงสัตว์ที่มีคุณค่าทางอาหารที่เหมาะสมสำหรับนำมาใช้ในการบริโภค ตลอดจนยังเป็นการเสริมสร้างความสามัคคีในหมู่คณะอีกด้วย

แนวทางสู่การพัฒนาเด็กเล็ก

     แนวพระราชดำริของสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ที่ทรงเน้นความสำคัญ ของเด็ก โดยเฉพาะเด็กเล็กก่อนวัยเรียน เพื่อเป็นการเตรียมความพร้อมให้แก่เด็กเล็กก่อนวัยเรียนที่จะได้เจริญเติบโตเป็นผู้ใหญ่ที่มีความสมบูรณ์ ทั้งร่างกายและจิตใจ รวมทั้งเป็นกำลังสำคัญในการพัฒนาประเทศชาติต่อไป ดังนั้น โครงการศูนย์พัฒนาเด็กเล็กอันเนื่องมาจากพระราชดำริ จึงมุ่งที่จะส่งเสริมให้เด็กก่อนวัยเรียนในชนบท ได้รับการอบรมเลี้ยงดูให้มีพัฒนาการทางด้านร่างกาย อารมณ์ สังคม จิตใจ และสติปัญญาอย่างถูกต้อง มีความพร้อมที่จะเข้าเรียนในระดับประถมศึกษา เป็นการแบ่งเบาภาระการอบรมเลี้ยงดูของผู้ปกครองที่จะได้มีเวลาในการประกอบอาชีพอย่างเต็มที่ มุ่งส่งเสริมให้ท้องถิ่นได้มีส่วนร่วมในการพัฒนาและช่วยเหลือตนเอง โดยการเผยแพร่วิชาความรู้แผนใหม่แก่ผู้ปกครองและชุมชน โดยเฉพาะอย่างยิ่งจะได้ช่วยแก้ไขปัญหาทุพโภชนาการของเด็ก เน้นให้ผู้ปกครองได้ตระหนักและเล็งเห็นความสำคัญของการพัฒนาเด็ก และเข้ามามีส่วนร่วมกับชุมชนในการพัฒนาเด็กด้วย

การดำเนินงานสนองพระราชดำริ : ภาพปัจจุบัน

พระเมตตาบนแผ่นดินใต้

     การดำเนินงานสนองพระราชดำริ ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2527 เป็นต้นมานั้น ศูนย์พัฒนาเด็กเล็กอันเนื่องมาจากพระราชดำริ จังหวัดนราธิวาส และจังหวัดปัตตานี มีสภาพแวดล้อมภายนอกห้องเรียน และสภาพแวดล้อมภายในห้องเรียน ส่วนใหญ่อยู่ในระดับดี ได้แก่ พื้นที่นอกอาคาร เครื่องเล่นกลางแจ้ง ห้องน้ำ ห้องครัว และสื่ออุปกรณ์การสอน พื้นที่จัดกิจกรรม พื้นที่นอน เครื่องนอน โต๊ะ เก้าอี้ กระดานดำ การถ่ายเทของอากาศและแสงสว่าง

     
การจัดบริการด้านต่างๆ ของศูนย์พัฒนาเด็กเล็กฯ ส่วนใหญ่อยู่ในระดับดี ด้านสุขอนามัย ได้แก่ การบันทึกสุขภาพเด็ก การจัดห้องเรียน ห้องน้ำ ห้องส้วม ที่ดื่มน้ำให้ถูกสุขลักษณะ ด้านโภชนาการ ได้แก่ มีอาหารและของว่างตามหลักโภชนาการ ติดรายการอาหารให้ผู้ปกครองทราบ อุปกรณ์รับประทานอาหารสะอาด การจัดเตรียมอาหารในที่ที่สะอาด ด้านความปลอดภัย ได้แก่ การดูแลความปลอดภัยให้เด็ก การจัดห้องเรียน บริเวณอาคาร และเครื่องเล่นสนามให้ปลอดภัย การจัดเก็บยาให้อยู่ในที่ปลอดภัย ด้านความสะอาด ได้แก่ ทำความสะอาดอุปกรณ์ทุกชิ้น จัดเก็บของใช้ส่วนตัวของเด็กให้สะอาดเรียบร้อย ห้องน้ำ ห้องส้วม สะอาดไม่ส่งกลิ่นเหม็น

     การส่งเสริมพัฒนาการด้านต่างๆ ของศูนย์ฯ นั้น ได้รับความร่วมมือจากผู้ดูแลเด็กและผู้ปกครองเกือบทุกคนในการทำกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็ก ด้านร่างกาย ได้แก่ สังเกตการเจริญเติบโตของเด็ก ปรุงอาหารที่มีคุณค่าทางโภชนาการ ฝึกการดูแลร่างกาย การใช้กล้ามเนื้อให้แข็งแรง ป้องกันอุบัติเหตุและโรคบางอย่างให้แก่เด็ก ทำกิจกรรมที่ใช้ประสาทสัมผัส ด้านอารมณ์ สังคม จิตใจ ได้แก่ พูดคุย เล่านิทาน ร้องเพลง ตอบคำถาม และตั้งใจฟังเรื่องที่เด็กพูด ฝึกมารยาทในสังคม ให้เด็กรู้จักช่วยตนเอง รู้จักทำประโยชน์ให้ส่วนรวม มีระเบียบวินัย ให้รู้จักการช่วยเหลือเกื้อกูลและสามัคคีในหมู่คณะ ชื่นชมในความสามารถและผลงานของเด็ก เล่นกับเด็กด้วยความรักและเมตตา ฝึกให้เด็กสนใจสิ่งรอบตัว ด้านสติปัญญา ได้แก่ จัดของเล่น สื่อ และกิจกรรมที่ส่งเสริมทักษะการคิด และฝึกการคิดแก้ไขปัญหา

ร้อยดวงใจร่วมมือเป็นหนึ่งเดียว

     พระวิสัยทัศน์อันกว้างไกลของสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ที่ส่งเสริมให้ท้องถิ่นได้มีส่วนร่วมในการพัฒนาการศึกษาของเด็กก่อนวัยเรียนนั้น นับเป็นตัวอย่างหนึ่งของความร่วมมือ ร่วมใจ และสติปัญญาของสมาชิกในครัวเรือนในการสร้างพลังให้แก่ชุมชน การที่ชุมชนมีโอกาสเข้ามามีส่วนร่วมในการจัดการศึกษา เป็นการสนับสนุนให้การศึกษาปฐมวัยมีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น รวมทั้งยังเป็นการเสริมสร้างความสัมพันธ์อันดีระหว่างศูนย์ฯ กับชุมชน ตัวแทนชุมชนที่ได้เข้ามามีส่วนร่วมในการจัดการศึกษาระดับปฐมวัยมากที่สุด คือ ผู้ปกครองเด็ก ส่วนตัวแทนของศูนย์ฯ คือ คณะกรรมการพัฒนาเด็กและผู้ดูแลเด็ก ซึ่งสมาชิกชุมชนทั้ง 3 กลุ่ม ส่วนใหญ่มีความรู้ความเข้าใจในวัตถุประสงค์ในการดำเนินงานและกิจกรรมของศูนย์ฯ แสดงให้เห็นว่าศูนย์ฯ มีการประชาสัมพันธ์และทำความเข้าใจ ชี้แจงที่ดีและชัดเจนแก่บุคคลผู้เกี่ยวข้องและชุมชน

มุมที่ใช้สำหรับการเรียนการสอนและพื้นที่ที่ใช้สำหรับนอนกลางวันที่ ศพด. บ้านราษฎร์พัฒนา


สภาพเครื่องเล่นที่ดีกับรั้วที่ปลอดภัยของ ศพด. บ้านเขาตันหยง
สภาพภายในห้องครัวของ ศพด. บ้านราษฎร์พัฒนา ที่ถูกหลักโภชนา


     การมีส่วนร่วมของชุมชน ต่อการศึกษาของเด็กก่อนวัยเรียน ดำเนินการในหลายรูปแบบ อาทิ การมีส่วนร่วมของผู้ปกครอง การให้ความรู้แก่ผู้ปกครอง การมีส่วนร่วมของชุมชนภาคเอกชน และการเสริมสร้างความสัมพันธ์ระหว่างศูนย์ฯ กับชุมชน เป็นต้น

     ผู้ปกครองมีส่วนร่วมในกิจกรรมต่างๆ ค่อนข้างมาก เพราะผู้ปกครองทุกคนเคยเข้าไปในศูนย์ฯ เพื่อไปรับเด็กนักเรียน จึงได้รับข่าวสารการดำเนินงานของศูนย์ฯ จากผู้ดูแลเด็กอยู่เสมอ ผู้ดูแลเด็กได้ชี้แจงและชักชวนให้ผู้ปกครองนำเด็กมาเข้าเรียนในศูนย์ฯ และเข้าร่วมกิจกรรมตามโอกาสอันควร

     ในด้านการให้ความรู้แก่ผู้ปกครอง ศูนย์ฯ ได้รับความร่วมมือร่วมใจจากหน่วยงานต่างๆ ที่จัดส่งวิทยากรมาเผยแพร่วิทยาการแผนใหม่เกี่ยวกับโภชนาการและสุขอนามัยให้แก่ผู้ปกครอง สำหรับภาคเอกชนในชุมชนนั้น ได้เข้ามามีส่วนร่วมในลักษณะของการสนับสนุนสิ่งของ และเครื่องบริโภค

     ส่วนด้านการเสริมสร้างความสัมพันธ์ระหว่างศูนย์ฯ กับชุมชนนั้น คณะกรรมการพัฒนาเด็กและผู้ดูแลเด็กทุกคนได้ปฏิบัติตามบทบาทหน้าที่ของตนอย่างจริงจัง เพื่อให้เกิดความสัมพันธ์ที่ดีระหว่างกัน ดังนั้น คณะกรรมการพัฒนาเด็กและผู้ดูแลเด็กจึงได้จัดให้มีการประชุมร่วมกันระหว่างผู้นำท้องถิ่นกับประชาชน มีการจัดหา ผลิต ซ่อมแซมอุปกรณ์ และเครื่องเล่นกลางแจ้ง มีการจัดกิจกรรมในวันสำคัญต่าง ๆ แต่ไม่มีการจัดหาทุนสำหรับศูนย์ฯ นอกจากนี้ ผู้ดูแลเด็กได้ร่วมประกอบอาหารกลางวัน ร่วมจัดทำสื่อ ของเล่นเด็กจากวัสดุเหลือใช้ แต่ผู้ปกครองไม่ได้เข้ามามีส่วนร่วมในการดูแลเด็กที่ศูนย์ฯ เพราะต้องไปทำงาน จึงไม่มีเวลามาช่วยดูแลเด็กที่ศูนย์ฯ ได้

แนวพระราชดำริสู่การบริหารจัดการ

     การดำเนินงานของศูนย์พัฒนาเด็กเล็กฯ มีความก้าวหน้ามาโดยตลอด ทั้งนี้เป็นเพราะพระกรุณาธิคุณของสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ที่พระราชทานพระราชดำริให้จัดตั้งศูนย์ฯ ขึ้น และได้พระราชทานพระราชทรัพย์จัดตั้งเป็น “กองทุนศูนย์พัฒนาเด็กเล็กสิรินธร” เพื่อสนับสนุนการดำเนินงาน และมีพระราชกระแสให้สำนักงาน กปร. เป็นผู้ประสานในการจัดตั้งศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก มีศูนย์ศึกษาการพัฒนาพิกุลทองอันเนื่องมาจากพระราชดำริเป็นแกนกลางในการพิจารณาจัดสร้าง ศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก และรับผิดชอบการดำเนินงาน ดังนั้น การดำเนินงานของศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก จึงดำเนินงานตามแผนงานที่มีอยู่ในแผนแม่บทของศูนย์ศึกษาการพัฒนาพิกุลทองฯ โดยมี คณะทำงานโครงการศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก ที่มีรองผู้ว่าราชการจังหวัดเป็นประธานคณะทำงาน และหัวหน้าส่วนราชการที่เกี่ยวข้องในระดับจังหวัดเป็นคณะทำงาน คณะทำงานนี้มีบทบาทในการกำหนดกรอบ นโยบาย แผนงาน ตลอดจนการควบคุม กำกับดูแลและประสานงานให้บรรลุเป้าหมาย ทำให้หน่วยงานต่างๆ เข้ามาร่วมดำเนินงานอย่างพร้อมเพรียงกัน ได้แก่ กรมการพัฒนาชุมชน เป็นหน่วยงานหลักที่รับผิดชอบด้านวิชาการ เงินเดือนผู้ดูแลเด็ก และค่าอาหารกลางวันเด็ก ร่วมด้วยการสนับสนุนจากหน่วยงานอื่นๆ อาทิ สาธารณสุขจังหวัด นิคมสร้างตนเอง ค่ายสิรินธร ซึ่งเป็นที่ตั้งของศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก ฯลฯ รวมทั้งภาคเอกชน ประชาชนในท้องถิ่นและผู้ปกครองเด็ก

     จากการสัมภาษณ์ คณะทำงานและผู้ปฏิบัติงานที่เกี่ยวข้อง 34 ตัวอย่าง มีความเห็นเกี่ยวกับการดำเนินงานของศูนย์พัฒนาเด็กเล็กว่า มีความเหมาะสม โดยการนำแนวทางการดำเนินงานของแผนแม่บทศูนย์ศึกษาการพัฒนาพิกุลทองอันเนื่องมาจากพระราชดำริ ซึ่งมีแผนงานเกี่ยวกับศูนย์พัฒนาเด็กเล็กในหน่วยงานที่เกี่ยวข้องอยู่แล้ว การประสานงานระหว่างหน่วยงานจะให้ความร่วมมือดีมาก การร่วมทำกิจกรรมต่างๆ ส่งผลให้มีการพัฒนาและการดำเนินโครงการมีความต่อเนื่อง อันเป็นแบบอย่างของการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ที่ยั่งยืนตลอดไป

ชื่นชมพระบารมี : ผลกระทบของโครงการศูนย์ฯ ต่อเด็กและผู้ปกครอง

     ผู้ปกครองมีทัศนคติที่ดีต่อโครงการศูนย์พัฒนาเด็กเล็กฯ และได้นำความรู้จากศูนย์ฯ ไปปรับใช้ในชีวิตประจำวัน เช่น การอบรมเลี้ยงดูลูกที่บ้าน และในภาพรวมผู้ปกครองส่วนใหญ่มีความพอใจในการทำงานของศูนย์ฯ มาก เพราะผู้ดูแลเด็กเอาใจใส่ดูแลเด็กดี ช่วยแบ่งเบาภาระทำให้มีเวลาทำงานเพิ่มขึ้น นอกจากนี้ ผู้ปกครองยังพึงพอใจในการบริการด้านสุขอนามัย โภชนาการ ความปลอดภัย และความสะอาดเป็นอย่างมากอีกด้วย

     ผู้ปกครองมีส่วนร่วมในกิจกรรมของศูนย์ฯ เป็นอย่างดี มีความพอใจมากในการได้รับความรู้จากเจ้าหน้าที่หน่วยงานต่างๆ เพิ่มขึ้น และสามารถนำไปใช้ในชีวิตประจำวันได้ เช่น การเลี้ยงดูเด็กให้มีพัฒนาการที่ดีขึ้น การรับประทานอาหารถูกหลักโภชนาการ ซึ่งทำให้ผู้ปกครองยินดีที่จะสนับสนุนค่าใช้จ่ายที่เพิ่มขึ้น เพราะเห็นว่าบุตรหลานได้รับการดูแลดี กินดี อยู่ดี และอยากให้บุตรหลานได้รับความรู้และมีพัฒนาการด้านต่างๆ ดีขึ้น

     ผู้ปกครองที่นำบุตรหลานมาเข้าเรียนในศูนย์ฯ จะมาส่งบุตรหลานด้วยตนเอง และเข้าร่วมกิจกรรมในวันสำคัญต่างๆ ที่ศูนย์จัดขึ้น ผู้ปกครองที่นำความรู้ในการพัฒนาเด็กเล็กไปปรับใช้นั้น จะมีการสังเกตพฤติกรรมการเจริญเติบโตของเด็ก ทั้งร่างกาย อารมณ์ สังคม จิตใจ และสติปัญญา จัดสภาพแวดล้อมในบ้านให้ดี อบรมสั่งสอนลูกให้เป็นคนดี และดูแลสุขภาพอนามัยของเด็ก นอกจากนั้น ผู้ปกครองยังได้ใช้เวลาว่างติดต่อพูดคุยกับผู้ดูแลเด็ก เพื่อทราบถึงพฤติกรรมที่เป็นปัญหาของเด็กและสิ่งที่ควรปรับปรุงอีกด้วย

     จะเห็นได้ว่า ในภาพรวมของการดำเนินงานโครงการศูนย์พัฒนาเด็กเล็กอันเนื่องมาจากพระราชดำริ จังหวัดนราธิวาสและจังหวัดปัตตานี ทั้งในด้านสภาพแวดล้อม การบริการ การส่งเสริมพัฒนาการเด็ก การมีส่วนร่วมของชุมชน และการบริหารจัดการ ส่วนใหญ่อยู่ในระดับดี ได้รับความสนใจและความร่วมมือจากทุกหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง รวมทั้งประชาชนที่เริ่มตื่นตัว รับรู้ และสนใจที่จะเข้าร่วมกิจกรรมของศูนย์ฯ ผู้ปกครองมีทัศนคติต่อโครงการฯ ในระดับที่ดีมาก ยินดีให้ความร่วมมือในกิจกรรมต่างๆ ของศูนย์ฯ รวมทั้งเรื่องค่าใช้จ่ายที่เพิ่มขึ้น ผู้ปกครองส่วนใหญ่ยังได้ให้ความช่วยเหลือตามอัตภาพ เช่น บริจาคสิ่งของ เครื่องอุปโภคบริโภค และแรงงาน และมีแนวโน้มว่าการบริจาคจะเป็นในรูปของการจัดหาวัสดุอุปกรณ์ การจัดหาเงินทุน และการบริจาคทรัพย์สินเงินทองมากขึ้น จึงสามารถกล่าวได้ว่า โครงการฯ นี้ประสบความสำเร็จตามวัตถุประสงค์และเป้าหมายที่ตั้งไว้

     อย่างไรก็ตาม เป็นธรรมดาอยู่เองที่การดำเนินงานของโครงการฯ ย่อมประสบปัญหาและอุปสรรค แต่ก็เป็นปัญหาและอุปสรรคที่ไม่เกินกำลังสติปัญญาและความสามารถของผู้ที่เกี่ยวข้อง ปัญหาดังกล่าว ได้แก่ การขาดงบประมาณในการซ่อมแซมและปรับปรุงเครื่องเล่นกลางแจ้งและอาคารสถานที่ที่ชำรุด การเก็บเงินค่าบำรุงศูนย์ฯ ไม่สามารถดำเนินการได้ดีเท่าที่ควร และการที่ผู้ปกครองนิยมนำบุตรหลานไปเข้า โรงเรียนอนุบาลสังกัดหน่วยงานอื่น ทำให้เด็กในศูนย์ฯ มีจำนวนลดน้อยลง

มองไกลภายใต้ร่มพระบารมี : ภาพอนาคต

     ด้วยพระเมตตาและพระกรุณาธิคุณของสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี การดำเนินงานโครงการฯ ตลอดช่วงระยะเวลาที่ผ่านมาได้ดำเนินงานตามแนวพระราชดำริที่ได้พระราชทานไว้ด้วยดีเสมอมา การปฏิบัติงานในภาพรวมประสบความสำเร็จเป็นอย่างดี สามารถสนองพระราชดำริได้ครบถ้วน เกิดประสิทธิภาพและประสิทธิผลอย่างแท้จริงทั้งในด้านสภาพแวดล้อม การบริการ การส่งเสริมพัฒนาการเด็ก การมีส่วนร่วมของชุมชน การบริหารจัดการ และผลกระทบของโครงการฯ ที่มีต่อเด็กและผู้ปกครองที่เข้าร่วมโครงการฯ อย่างไรก็ดี การดำเนินงานควรจะมี กระบวนการวางแผน ร่วมกันทั้งในระดับจังหวัด ระดับอำเภอ ระดับตำบล และระดับหมู่บ้าน รวมทั้ง กระบวนการเตรียมชุมชน ในการรับข้อมูลข่าวสารของศูนย์ฯ และการร่วมมือในกิจกรรมของศูนย์ฯ ให้มากยิ่งขึ้น

     โครงการศูนย์พัฒนาเด็กเล็กอันเนื่องมาจากพระราชดำริ จะมีประสิทธิภาพและประสิทธิผลมากยิ่งขึ้น หากสถาบันและองค์กรที่เกี่ยวข้องจะได้ร่วมมือร่วมใจกันเป็นพลังในการปฏิบัติงานสนองแนวพระราชดำร ิด้วยความสม่ำเสมอและต่อเนื่อง อาทิ การมีส่วนร่วมโดยตรงของผู้ปกครองให้มากขึ้น การมีเครือข่ายทางวิชาการของศูนย์ฯ เช่น สถาบันราชภัฎของจังหวัด สำนักงานคณะกรรมการการประถมศึกษาจังหวัด กรมการพัฒนาชุมชน และศูนย์ศึกษาการพัฒนาพิกุลทองฯ เป็นต้น การสานสัมพันธ์ของศูนย์ฯ กับบ้าน (ชุมชน) และสถาบันทางศาสนา รวมทั้งการส่งเสริมจากภาครัฐและส่วนราชการระดับจังหวัดในการมีส่วนร่วมขององค์กรท้องถิ่นและ ประชาชนในการดำเนินงานของ โครงการศูนย์พัฒนาเด็กเล็กอันเนื่อง มาจากพระราชดำริ