"นางยักษ์พันธุรัต ได้ชุบเลี้ยงพระสังข์ทองจนเติบใหญ่   ต่อมาภายหลังเมื่อพระสังข์ทองรู้ว่านางเป็นยักษ์ 
จึงได้ลอบไปชุบตัวในบ่อทอง แล้วเอาเครื่องเงาะเหาะหนีไปจากเมืองนางพันธุรัต   เมื่อนางรู้ว่าพระสังข์
ทองหนีจึงได้ไล่ติดตามไป  และไปทันพระสังข์ทองที่ภูเขาแห่งหนึ่ง  พระสังข์ทองจึงตั้งสัตย์อธิษฐานขอ
อย่าให้นางพันธุรัตขึ้นไปบนภูเขาได้  ครั้นนางจะขึ้นไปบนเขาก็สิ้นกำลังขึ้นไปไม่ได้ นางพันธุรัตโศกเสีย
ใจเป็นสาหัส  เห็นว่าอกจะแตกตายอยู่แล้วจึงเขียนมนต์เรียกเนื้อเรียกปลาไว้ให้พระสังข์สองบท  แล้วนาง
พันธุรัตก็ขาดใจตาย"  ซึ่งภูเขาลูกนี้ตามความเชื่อในนิทานก็คือ เขานางพันธุรัต (เขาเจ้าลายใหญ่) ที่เรารู้จักกันนั่นเอง

       เขานางพันธุรัต (เขาเจ้าลายใหญ่) เป็นภูเขาเอกลักษณ์ประจำท้องถิ่นของเมืองเพชรบุรี  ดังจะเห็นได้จากวรรณกรรมหรือ
มุขปาฐะ  หรือนิทานประจำถิ่นเพชรบุรีเรื่อง "ตำนานมหาเภตรา"ที่กล่าวถึงเขาเจ้าลาย ดังนี้

       "เมื่อครั้งดึกดำบรรพ์โพ้น  เวิ้งทะเลเพชรบุรีปรากฏว่า  มีแต่น้ำกับฟ้านั้น  ยังมีมหาเภตราสำเภาใหญ่
มหึมาลำหนึ่งว่าเป็นเทพนิมิต… ได้ท่องเที่ยวอยู่กลางทะเล  กว้างยาวใหญ่แต่ละด้านนับด้วยโยชน์ ๆ เป็น
ประมาณ…ครั้งหนึ่งสำเภาเภตรานั้นได้แล่นผ่านมาทางน่านน้ำเหนือภูเขาลูกหนึ่ง  ท้องสำเภาได้กระทบเอายอด
เขาหักกระดอน…ฝูงคนและสัตว์พลัดพลายพากันจมน้ำตายมาก…ฝ่ายฝูงคนที่เหลือตายได้พากันว่ายและเกาะ
กระดานเครื่องเรือต่างๆ ไปขึ้นได้ที่เขาตำบลหนึ่ง  ตั้งชุมชนบ้านเรือนอยู่ที่เขานั้น  ภายหลังนิยมเรียกว่า 
เป็นต้นสกุลแห่งเจ้าลาย ณ เขาเจ้าลายนั้น" (จาก"ภาษาและวรรณกรรม" ของล้อม เพ็งแก้ว ในหนังสือ สมุดเพชรบุรี, 2525) 

นางเอ๋ย นางนอน  ถึงคราต้องจรจากเจ้า

       ในช่วงเดือนพฤษภาคม  พ.ศ. 2537   ได้มีเหตุการณ์ที่คาดไม่ถึงเกิดขึ้น  เนื่องจากได้เกิดฝนตกหนักติดต่อกันบริเวณเขา
เจ้าลายใหญ่  ทำให้แท่งหินขนาดใหญ่ หรือ โกศนางพันธุรัต  ได้เกิดพังทลายแยกตัวออกจากเขานางพันธุรัต ทำให้กอง
หินแตกกระจายครอบคลุมพื้นที่ประมาณ 20 ไร่ และอยู่ในลักษณะที่จะทรุดตัวได้ในอนาคต ซึ่งอาจจะเป็นอันตรายต่อชีวิตและ
ทรัพย์สินของราษฎรบริเวณนั้นได้ การที่โกศนางพันธุรัตซึ่งเป็นสัญลักษณ์สำคัญได้พังแยกแตกสลายออกจากตัวเขานางพันธุ
รัตได้ส่งผลกระทบต่อจิตใจของชาวบ้านที่มีความเชื่อถือศรัทธา "โกศนางพันธุรัต" รวมทั้งประชาชนที่สัญจรผ่านไปมาและ
ได้พบเห็นเป็นยิ่งนัก

       และในช่วงเดือนสิงหาคม 2539  สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ  ได้พระราชทานพระราชเสาวนีย์เพิ่มเติม
"ให้ดำเนินการปลูกหญ้าแฝกเพื่อป้องกันการเลื่อนไหลพังทลายของหินดินดานในบริเวณดังกล่าว"

       เมื่อได้มีการสำรวจโกศนางพันธุรัตที่พังลงมา พบว่า อยู่ในบริเวณใกล้เคียงกับโรงงานปูนซีเมนต์ ของบริษัทชลประทาน
ซิเมนต์ จำกัด (มหาชน) ซึ่งในเบื้องต้นได้ตกเป็นจำเลยของสังคม เนื่องจากได้รับสัมปทานระเบิดหินเพื่อผลิตปูนซีเมนต์บริเวณ
เขาเจ้าลาย และคาดว่าแรงสั่นสะเทือนจากการระเบิดหินได้ทำให้โกศนางพันธุรัตพังทลายลงมา  แต่เมื่อได้สำรวจทางธรณี
วิทยา พบว่าตามธรรมชาติของโกศนางพันธุรัต ประกอบด้วยหินปูนซึ่งวางตัวอยู่ด้านบนของยอดเขาและมีรอยแตกเป็นแนวดิ่ง
อยู่แล้ว และมีหินตะกอนเนื้อประสมวางตัวอยู่ด้านล่างเป็นฐานของโกศนางพันธุรัต โดยหินทั้งสองชนิดมีความไม่ต่อเนื่องกัน
เมื่อเกิดฝนตกหนักติดต่อกันเป็นระยะเวลานาน หินตะกอนเนื้อประสมที่อยู่ด้านล่างซึ่งถูกกัดเซาะทำลายได้ง่ายกว่าจึงเกิดการ
ทรุดตัว  อันเป็นสาเหตุที่สำคัญทำให้เกิดการถล่มของโกศนางพันธุรัต

       "ให้เอาเฮลิคอปเตอร์นำเมล็ดพืชขึ้นไปโปรยในส่วนบนสูงสุดให้มาก ๆ เมล็ดพืชจะได้ไหลลงมาและขึ้นเ
อง และควรระมัดระวังเรื่องสภาพอากาศด้วย รวมทั้งการให้ทหารนำพืชขึ้นไปปลูกควรระมัดระวังการพังทลาย
ของดิน"

       และเมื่อได้ทอดพระเนตรภาพถ่ายการดำเนินงานโครงการฯ พระองค์ได้พระราชทานแนวพระราชดำริเพิ่มเติมว่า

       "สังเกตจากภาพถ่ายแสดงให้เห็นว่าพืชที่ทำการปลูกหรือโปรยหรือหว่านเจริญงอกงามประมาณ 40 เปอร์
เซ็นต์ เพระยังคงเห็นเป็นสีเขียวแล้ว  แต่คงยังไม่พอ"
       "มีพืชบางชนิดที่สามารถขึ้นได้บนหินลูกรัง  ให้ทดลองเจาะหิน และลองเอาพืชมาปลูกดูว่าจะขึ้นได้
หรือไม่"

       และด้วยความห่วงใยต่อคณะผู้ปฏิบัติงาน ซึ่งอาจได้รับอันตรายจากการนำพืชขึ้นไปปลูกในบริเวณโกศนางพันธุรัตที่ถล่ม
ลงมา  คณะอนุกรรมการโครงการฯ  จึงมีแนวคิดในการจัดทำแผนแม่บทในการฟื้นฟูและอนุรักษ์เขานางพันธุรัต (เขาเจ้าลาย
ใหญ่) โดยมอบหมายให้กรมทรัพยากรธรณี เป็นผู้ดำเนินการศึกษาและจัดทำแผนแม่บทขึ้น

       นอกจากการดำเนินงานตามแนวทางดังกล่าวข้างต้นแล้ว  หลาย ๆ ฝ่ายที่เกี่ยวข้องได้ร่วมกันอนุรักษ์เขานางพันธุรัตใน
หลายประการด้วยกัน โดยเมื่อวันที่  25 กุมภาพันธ์  2542  กรมป่าไม้ ได้จัดตั้ง "วนอุทยานเขานางพันธุรัต" ขึ้นในเนื้อที่ประ
มาณ 1,562 ไร่  และบริษัทชลประทานซิเมนต์ จำกัด (มหาชน)   ได้มอบคืนพื้นที่เขตประทานบัตรบริเวณติดต่อกับพื้นที่
วนอุทยานเขานางพันธุรัต  เนื้อที่ 170 ไร่  เพื่อร่วมเฉลิมฉลองเนื่องในวโรกาสที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว มีพระชนมายุ
ครบ 72 พรรษา   และเพื่อสืบสานพระราชปณิธานตามแนวทางการอนุรักษ์เขานางพันธุรัตให้ดำรงเคียงคู่จังหวัดเพชรบุรี   
นอกจากนี้ บริษัทฯ ยังได้แสดงเจตนารมณ์อันแน่วแน่ในการให้ความร่วมมืออนุรักษ์เขานางพันธุรัตหลายประการ     เพื่อให้
โรงงานสามารถอยู่ร่วมกับชุมชนและสิ่งแวดล้อมได้ด้วยดี

       แต่เนื่องจาก การจะอนุรักษ์เขาเจ้าลายให้สมบูรณ์ที่สุดนั้นคงเป็นไปได้ยาก  เพราะเป็นการแก้ปัญหาที่ปลายเหตุ  เมื่อวันที่
24  กุมภาพันธ์ 2543  พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ได้พระราชทานพระราชวโรกาสให้คณะอนุกรรมการดำเนินงานโครง
การฯ เข้าเฝ้า ณ พระราชวังไกลกังวล ทอดพระเนตรแผนแม่บทของโครงการ  และได้พระราชทานพระราชดำริ ว่า "การ
อนุรักษ์ให้เป็นไปตามธรรมชาติและง่ายที่สุด"

       จากพระราชกระแสดังกล่าวข้างต้น  จะเห็นว่าการดำเนินการอนุรักษ์ต่อไปนั้น ควรดำเนินการให้เป็นไปตามธรรมชาติและ
ง่ายที่สุด  และหัวใจสำคัญที่ขาดไม่ได้คือการประสานความร่วมมือกันทำงานจากหลาย ๆ ฝ่าย   ทั้งนี้เพื่อเป็นการอนุรักษ์เขา
นางพันธุรัต  หรือเขาเจ้าลาย ให้คงอยู่คู่กับผืนแผ่นดินและอนุชนคนรุ่นหลัง เป็นการสืบสานมรดกทางประวัติศาสตร์ และ
วรรณกรรม ที่มีคุณค่าทางจิตใจซึ่งมิสามารถประมาณค่าได้ให้คงอยู่ตลอดไป

       และต่อแต่นี้ไป "เขานางพันธุรัต"  จะยังคงสามารถกล่าวขานได้ว่าเป็น "เขานางนอน" ที่สงบนิ่งยิ่งใหญ่คงเดิม  และ
เป็นภาพที่ประทับใจของทุกคนอย่างไม่ลืมเลือน

 "ขอให้นิทราอย่างสงบเถิด…แม่นางพันธุรัต"

เรียบเรียงโดย สุพร  ตรีนรินทร์
สำนักงาน กปร.