พระมหากรุณาธิคุณบนแผ่นดินอีสาน            ตลอดระยะเวลายาวนาน ที่สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถเสด็จพระราชดำเนินไป เยี่ยมราษฎรในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ และทุกครั้งที่ย่างพระบาทไปถึง ทรงไต่ถามความสุขและความทุกข์ของราษฎร ทำให้ทรงทราบข้อมูล ความเดือดร้อนของราษฎร และทรงหาทางช่วยเหลืออยู่เสมอ            สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ได้เสด็จพระราชดำเนินแปรพระราชฐานประทับแรม ณ พระตำหนักภูพานราชนิเวศน์ จังหวัดสกลนคร เพื่อทรงบำเพ็ญพระราชกรณียกิจในพื้นที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือเช่นอย่างทุกปี ในวันที่ 26 พฤศจิกายน 2541 ได้เสด็จพระราชดำเนินไปยังศูนย์ส่งเสริมศิลปาชีพบ้านจาร ตำบลม่วง อำเภอบ้านม่วง จังหวัดสกลนคร ในครั้งนี้ นางประเพ็ญ ปลัดกอง กำนันตำบลม่วง และนายจำปา สุวรรณไตร แพทย์ประจำตำบลม่วง ได้ขอพระราชทานความช่วยเหลือ เนื่องจากมีน้ำเค็มจากการทำนาเกลือไหลลงสู่ลำห้วย ทำให้การทำนาของราษฎรไม่ได้ผล มีชาวนาที่ได้รับความเดือดร้อน จากการทำนาเกลือนี้เพิ่มมากขึ้น ซึ่งสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ทรงห่วงใยและพระราชทาน พระราชดำริที่จะช่วยเหลือราษฎรที่ได้รับความเดือดร้อน และเป็นที่ประจักษ์ในพระมหากรุณาธิคุณอย่างหาเปรียบมิได้ เมื่อสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ได้ทรงนำปัญหาความเดือดร้อนของชาวตำบลม่วงนี้ กราบบังคมทูลขอพระบรมราชวินิจฉัย จากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และด้วยพระเมตตาของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว จึงพระราชทาน พระราชดำริให้ความช่วยเหลือ            ในวันต่อมา สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ได้อัญเชิญกระแสพระราชดำรัสพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ดังนี้คือ            "ให้พิจารณาดำเนินการก่อสร้างระบบท่อผันน้ำจากอ่างเก็บน้ำห้วยคำ และอ่างเก็บน้ำห้วยซาง อำเภอวานรนิวาส จังหวัดสกลนคร ที่กรมชลประทานได้สร้างไว้มาช่วยแก้ไขปัญหาน้ำเค็ม และดินเค็มที่เกิดจากการทำนาเกลือสินเธาว์ในเขตตำบลม่วง อำเภอบ้านม่วง จังหวัดสกลนคร"

พื้นที่ดินเค็ม . . . ปัญหาของชาวนา            โครงการนี้ ตั้งอยู่ทางทิศใต้ ห่างจากบ้านหนองกวั่ง ประมาณ 600 เมตร ประกอบด้วยพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบจากดินเค็ม และน้ำเค็ม ทั้งสิ้น 7,005 ไร่ อยู่ในเขต 2 อำเภอ คือ            - อำเภอบ้านม่วง ได้แก่ บ้านหนองกวั่ง บ้านบ่อแดง และบ้านโนนแสบง ตำบลหนองกวั่ง เป็นเนื้อที่ 4,114 ไร่            - อำเภอวานรนิวาส ได้แก่ บ้านกุดเรือคำ และบ้านจำปาดง ตำบลกุดเรือคำ เป็นเนื้อที่ 2,891 ไร่            การทำนาเกลือสินเธาว์ ในเขต 2 อำเภอนี้ ก่อให้เกิดปัญหาและผลกระทบแก่ราษฎรในบริเวณใกล้เคียง ได้แก่            1. ปัญหาการแพร่กระจายของน้ำเค็มสู่พื้นที่ เกษตรกรรม ปัญหานี้ส่งผลกระทบต่อราษฎรที่ประกอบอาชีพการเพาะปลูกข้าว ทำให้ไร่นาเสียหาย การเพาะปลูกพืชอื่นๆไม่ได้ผล            2. ปัญหาด้านสิ่งแวดล้อม การสูบน้ำใต้ดิน และการปล่อยน้ำทิ้งที่ไม่ถูกต้องตามเงื่อนไข ของกระทรวงอุตสาหกรรม ทำให้เกิดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมหลายด้าน เช่น ทำให้น้ำในลำห้วยสาธารณะมีความเค็ม ไม่สามารถนำไปใช้อุปโภค บริโภค หรือผลิตน้ำประปาได้ ตลอดจน ความเค็มของน้ำ ยังทำให้สัตว์น้ำตาย ระบบนิเวศน์ถูกทำลาย ยิ่งกว่านั้น การสูบน้ำเกลือใต้ดินในปริมาณมากๆ ทำให้ใต้ดินเป็นโพรง และเกิดแผ่นดินทรุด

. . . มีน้ำเค็มจากการทำนาเกลือไหลลงสู่ลำห้วย ทำให้การทำนาของราษฎรไม่ได้ผล มีชาวนาที่ได้รับความเดือดร้อน จากการทำนาเกลือนี้เพิ่มมากขึ้น . . .

หน่วย :ไร่ (ร้อยละ) พื้นที่โครงการฯ พื้นที่ทำนาเกลือ พื้นที่นาข้าว ที่ได้รับผลกระทบ พื้นที่สภาพ แวดล้อมที่ได้รับ ผลกระทบ รวม      อำเภอบ้านม่วง 2,014 (28.75) 788 (11.25) 1,312 (18.73) 4,114 (58.73)      อำเภอวานรนิวาส 407 (5.81) 2,106 (30.06) 378 (5.4) 2,891 (41.27)      รวม 2,421 (34.56) 2,894 (41.31) 1,690 (24.13) 7,005 (100)

การระดมความช่วยเหลือ            จากพระราชดำรัสที่ทรงตั้งพระราชหฤทัย ให้ส่วนราชการที่เกี่ยวข้อง พิจารณาให้ความช่วยเหลือและบรรเทาความเดือดร้อนแก่ราษฎรในพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบ จากการทำนาเกลือสินเธาว์ดังกล่าว ส่วนราชการที่เกี่ยวข้องได้รีบเร่งหาวิธีการ พร้อมระดมความคิด เพื่อแก้ปัญหาอย่างเร่งด่วน โดยแบ่งการดำเนินงานออกเป็น 3 ระยะ คือ ระยะแรก   ดำเนินการขนย้ายเกลือที่เหลือค้าง ออกจากพื้นที่โดยเร็ว เพื่อป้องกันการถูกชะล้างเกลือลงสู่พื้นที่นาข้าวในฤดูฝน ซึ่งปัจจุบันส่วนราชการได้ประสานและสร้างความเข้าใจกับราษฎรในการขนย้ายเกลือออกจากพื้นที่ได้แล้ว ระยะที่สอง   จะดำเนินการจัดหาน้ำมาล้างในลำห้วยที่เค็มอยู่ให้หายเค็ม ตามพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ซึ่งกรมชลประทานได้วางแนวทางดำเนินงานไว้ 3 แนวทาง คือ            1. การขุดลอกลำห้วยบ่อแดงตลอดสาย พร้อมใช้ดินที่ขุดลอกมาก่อสร้างคันดินริมตลิ่ง เพื่อป้องกันน้ำล้น และช่วยให้น้ำในลำห้วยไหลลงสู่ห้วยซวง และแม่น้ำสงครามได้สะดวก รวมทั้งป้องกันไม่ให้น้ำเค็มไหลลงในลำห้วย ซึ่งในปี 2542 ได้เร่งดำเนินการขุดลอกลำห้วย เป็นระยะทาง 10 กิโลเมตร            2. การก่อสร้างอาคารบังคับน้ำในลำห้วยบ่อแดง เพื่อระบายน้ำในฤดูน้ำหลาก และเก็บกักน้ำไว้ใช้ในช่วงฤดูแล้ง 3. การก่อสร้างระบบท่อผันน้ำ จากอ่างเก็บน้ำห้วยคำ ระบายน้ำลงสู่ลำห้วยบ่อแดง เพื่อช่วยเจือจางน้ำเค็มจากพื้นที่ทำนาเกลือ และช่วยให้ราษฎรสองฝั่งลำห้วยบ่อแดง สามารถนำน้ำไปใช้ทำการเกษตร และอุปโภค บริโภคได้            ระยะที่สาม   ต้องให้ราษฎรในพื้นที่หยุดการทำนาเกลือ โดยเปลี่ยนอาชีพให้ราษฎร และวางแผนฟื้นฟูพื้นที่ดินเค็ม ให้สามารถนำกลับมาใช้ประโยชน์ได้อีกครั้ง ซึ่งทางกรมพัฒนาที่ดิน ได้วางแนวทางแก้ไขปรับปรุงพื้นที่ดินเค็ม โดยวิธีการที่แตกต่างกัน ตามระดับของเกลือที่สะสมในชั้นดิน ดังนี้            1. บริเวณที่ผลิตเกลือ หรือมีเกลือสะสมอยู่สูง การแก้ไขนั้นต้องเริ่มจากการล้างดินให้เจือจาง และป้องกันน้ำเกลือไหลสู่ลำน้ำธรรมชาติ โดยทำคันกั้นล้อมรอบ            2. บริเวณพื้นที่นาข้าวที่ได้รับผลกระทบ ได้เตรียมการช่วยเหลือ โดยทำคันคูกั้นน้ำ และการขังน้ำก่อนทำการเพาะปลูกแล้วระบายออก เพื่อลดปริมาณเกลือ แล้วบำรุงดินด้วยปุ๋ยพืชสด            3. บริเวณพื้นที่ว่างเปล่าที่ได้รับผลกระทบ ต้องทำการปรับสภาพ โดยการล้างดิน และปลูกไม้ยืนต้นที่ทนเค็มได้

. . . เมื่อสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ได้ทรงนำปัญหาความเดือดร้อนของชาวตำบลม่วงนี้ กราบบังคมทูล ขอพระบรมราชวินิจฉัยจากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว จึงพระราชทานพระราชดำริให้ความช่วยเหลือ . . .

นอกจากการเตรียมการดังกล่าวแล้ว หน่วยงานต่างๆได้เตรียมแผนการพัฒนาอาชีพให้แก่ราษฎรในพื้นที่กลุ่มเป้าหมาย ทั้งด้านการเพาะปลูก เช่น พันธุ์ข้าวทนเค็ม การบำรุงดินโดยใช้ปุ๋ยคอก ปุ๋ยหมัก การปลูกไม้ทนเค็ม ตลอดจนการขุดบ่อเลี้ยงปลา และการเลี้ยงสัตว์ปีก โดยการจัดเตรียมแปลงสาธิต บนพื้นที่ดินเค็ม จำนวน 154 ไร่ สำหรับเป็นแบบอย่างการฟื้นฟูปรับปรุงบำรุงดิน ให้สามารถ ประกอบการเกษตรได้ เพื่อช่วยเหลือให้ราษฎรสามารถประกอบอาชีพ มีรายได้ เพียงพอ แก่การเลี้ยงตนเองและครอบครัว ผนวกกับ การฟื้นฟูพัฒนาจิตใจของราษฎรให้รู้จักพึ่งพาอาศัยซึ่งกัน ไม่เบียดเบียนกัน เพื่อให้ชุมชนอยู่ร่วมกันได้อย่างปกติสุข

การดำเนินงานตามโครงการนี้ หน่วยงานราชการต่างๆหวังเป็นอย่างยิ่ง ที่จะบรรเทาปัญหา และฟื้นฟูพื้นที่ดินเค็มแห่งนี้ ให้กลายเป็นผืนดินที่อุดมสมบูรณ์ อำนวยประโยชน์ต่อชาวอาชีพเกษตรกรรมอีกครั้งหนึ่ง เพื่อรอยยิ้ม และความสุขของชาวอำเภอบ้านม่วง และชาวอำเภอวานรนิวาส สมดังพระราชประสงค์ของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ พระผู้เป็นที่พึ่งของพสกนิกรทั้งประเทศ