ป่าชายเลนเป็นทรัพยากรที่มีคุณค่าทางด้านสิ่งแวดล้อม เศรษฐกิจและสังคม
 ประชาชนได้ใช้ประโยชน์จากป่าชายเลนทั้งที่เป็นวัตถุดิบในการผลิต เป็นถ่าน
ไม้ฟืน นอกจากนี้ยังได้ใช้บริการด้านนิเวศวิทยา และสิ่งแวดล้อมด้วย โดยเป็น
แหล่งอาหารและอนุบาลสัตว์น้ำวัยอ่อน เป็นแหล่งผลิตออกซิเจนในอากาศ ช่วย
ป้องกันพายุ คลื่นลม และป้องกันการพังทลายของชายฝั่ง แต่ปัจจุบันเนื้อที่ป่า
ชายเลนได้ถูกเปลี่ยนสภาพไปใช้ประโยชน์ด้านอื่นๆ ได้แก่ การทำนากุ้ง การ
ขยายเมืองและแหล่งที่อยู่อาศัย การสร้างท่าเรือ ถนน และโครงสร้างพื้นฐานอื่นๆ
 ทำให้เนื้อที่ป่าชายเลนลดลงไปมากอย่างเห็นได้ชัด จากตัวเลขในช่วง 35 ปี
ประเทศไทยมีป่าชายเลนเหลืออยู่เพียง 47 เปอร์เซ็นต์ จาก 2.219 ล้านไร่ ในปี
2504 เหลือเพียง 1.047 ล้านไร่ ในปี 2539

สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยาม
บรมราชกุมารี ทรงปลูกป่าชายเลนที่
บ้านหัวเขา อำเภอสิงหนคร
จังหวัดสงขลา

สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ
 เสด็จฯ ศูนย์ศึกษาธรรมชาติป่าชายเลน
ยะหริ่ง จังหวัดปัตตานี
วันที่ 14 กันยายน 2542

       พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชนนี ได้
ทรงเล็งเห็นและตระหนักถึงผลกระทบต่างๆ ที่จะเกิดขึ้น จากสภาพการเปลี่ยน
แปลงที่เสื่อมโทรมของทรัพยากรและจำนวนพื้นที่ป่าไม้ที่ลดลงอย่างรวดเร็ว
ในปี 2536 จึงมีพระราชดำริที่จะพระราชทานป่าไม้แก่ปวงชนชาวไทยทั่วทุก
ภาค เพื่อการฟื้นฟูสภาพแวดล้อมและการพัฒนาคุณภาพชีวิตให้ดีขึ้น เนื่องใน
วโรกาสที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงครองสิริราชสมบัติครบ 50 ปี ในปี
พ.ศ.2539 มูลนิธิชัยพัฒนา มูลนิธิแม่ฟ้าหลวง ร่วมกับมูลนิธิโททาล จึงได้มีแนว
คิดที่จะจัดทำโครงการพัฒนาและฟื้นฟูป่าชายเลนขึ้นเพื่อเป็นส่วนหนึ่งของโครง
การปลูกป่าพระราชทาน โดยได้มอบหมายให้สถาบันทรัพยากรชายฝั่ง มหา
วิทยาลัยสงขลานครินทร์ เป็นหน่วยงานรับผิดชอบในการดำเนินโครงการฟื้นฟ
ูป่าชายเลนที่ตำบลหัวเขา อำเภอสิงหนคร จังหวัดสงขลา และจัดตั้งศูนย์ศึกษาธร
รมชาติป่าชายเลนยะหริ่ง จังหวัดปัตตานี โดยมุ่งเน้นให้ประชาชนและองค์กร
ท้องถิ่นในพื้นที่มีส่วนร่วมในการอนุรักษ์ และวางแผนการดูแลทรัพยากรป่าชาย
เลนในแต่ละท้องที่ด้วยตนเอง รวมถึงการบริหารจัดการพื้นที่ป่าชายเลนที่มี
ประสิทธิภาพ ซึ่งในระยะแรกของการดำเนินโครงการ สมเด็จพระเทพรัตนราช
สุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ได้เสด็จฯ ไปในพื้นที่บ้านหัวเขา จังหวัดสงขลา และ
ทรงร่วมปลูกป่าชายเลนด้วยพระองค์เอง นับเป็นพระมหากรุณาธิคุณเป็นแบบ
อย่างให้ประชาชนทุกคนทั้งเด็กและผู้ใหญ่ ได้ร่วมใจกันปลูกและดูแลรักษาต้นไม้
ป่าชายเลนที่ปลูกขึ้นใหม่ให้เจริญเติบโตต่อไป จากแนวคิดการดำเนินการที่ใช้
ขบวนการการมีส่วนร่วมของชุมชน มุ่งเน้นไปสู่กลุ่มเป้าหมายพร้อมทั้งมีการปรับ
ปรุงเปลี่ยนแปลงการบริหารจัดการให้เหมาะสมสอดคล้องกับสภาพแวดล้อมที่
เปลี่ยนแปลงไป จึงได้มีการวางรูปแบบแนวทางการดำเนินงานดังรายละเอียด
ของโครงการพอจะสรุปได้ดังนี้

สภาพทางเดินศึกษาธรรมชาติ
ศูนย์ศึกษาธรรมชาติ ป่าชายเลนยะหริ่ง
 จังหวัดปัตตานี

       ในการฟื้นฟูป่าชายเลน ตำบลหัวเขา นอกจากได้ใช้เทคนิคทางด้านวิชาการ
แล้ว การมีส่วนร่วมของชุมชน นับว่าเป็นส่วนสำคัญต่อการฟื้นฟูป่าชายเลน ทั้งนี้
เพราะชุมชนคือกลไกและพลังทางสังคมที่แท้จริงในการบริหารจัดการทรัพยากร
ป่าชายเลนอย่างยั่งยืน โดยได้หาแกนนำชุมชนซึ่งเป็นผู้ที่เข้าใจลักษณะของพื้นที่
รู้ถึงความต้องการของชุมชนเป็นอย่างดี เป็นผู้นำในการใช้ขบวนการวางแผน
อย่างเป็นขั้นตอน เพื่อดำเนินการปลูก ดูแลรักษา และใช้ประโยชน์จากผลที่ได้รับ
ในขณะที่ประชาคมที่เกี่ยวข้องเช่น ภาครัฐ เอกชน มีบทบาทในการสนับสนุนและ
มีสถาบันทรัพยากรชายฝั่ง มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ เป็นผู้อำนวยความ
สะดวกในการดำเนินการกระบวนการกลุ่ม สามารถแบ่งออกได้เป็น 5 ขั้นตอน
ได้แก่ การวิเคราะห์ปัญหา และโอกาสของชุมชน การเตรียมชุมชน การวางแผน
 และทำกิจกรรมร่วมกับส่วนราชการ การสรุปบทเรียน และจัดตั้งองค์กร

ต้นโกงกางที่ขึ้นโดยรอบแนวฝั่งป่า
ชายเลนยะหริ่งต้นโกงกางที่ขึ้นโดย
รอบแนวฝั่งป่าชายเลนยะหริ่ง

• ศูนย์ที่ให้ความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับป่าชายเลนและธรรมชาติศึกษา
• สถานที่ซึ่งองค์กรท้องถิ่น และประชาชนมีจิตสำนึก มีความรัก และ
  หวงแหนทรัพยากรธรรมชาติ มีวิสัยทัศน์และมีส่วนร่วมในการบริหาร
  จัดการทรัพยากรเพื่อประโยชน์ของชุมชน แหล่งพัฒนาองค์กรชุมชน
  ให้มีความเข้มแข็ง เน้นการปลูกฝังค่านิยมและทัศนคติที่ดีต่อระบบ
  นิเวศน์ของชุมชน
• การสร้างความเข้าใจเกี่ยวกับความสำคัญของการอนุรักษ์ป่าชายเลน
• แหล่งข้อมูล เป็นแหล่งเยี่ยมชมที่ชุมชนสามารถเข้ามาดูมาเลือกทำกิจ
  กรรมต่างๆ ที่สนใจ เกี่ยวกับป่าชายเลน เป็นแหล่งความรู้สำหรับผู้
  สนใจศึกษาป่าชายเลน
• การดูแลเยี่ยมชม ควบคู่กับการอนุรักษ์สภาพแวดล้อมและแหล่งอาศัย
  ของพืชและสัตว์ที่สำคัญ
• การดึงดูดให้มีผู้มาเยี่ยมชมจำนวนมากพอที่จะก่อให้เกิดรายได้ต่อ
  ท้องถิ่นและศูนย์ฯเป็นแหล่งสร้างความรู้สึกมีส่วนร่วม มีความเป็น
  เจ้าของ และใช้ทรัพยากรท้องถิ่นอย่างยั่งยืนตลอดไป